نگاهی به تاریخچه زامبی در سینما

zombie زامبی

این روزها زامبی‌ها بیش از هر زمان دیگری محبوب هستند و در مدیوم‌های مختلف از آن‌ها استفاده می‌شود. این موجودات ترسناک و بازگشته از مرگ، همواره یکی از ستون‌های اصلی فیلم‌های ترسناک بوده‌ و حسابی در فرهنگ عامه جایی برای خود باز کرده‌‌اند. در این مطلب قصد داریم نگاهی به تاریخچه زامبی در صنعت سینما انداخته و آن را بررسی کنیم. با بازی رایانه همراه باشید.

zombie origin زامبی

تاریخچه و منشا زامبی‌ها در تاریخ

شاید برایتان جالب به نظر برسد که زامبی‌ها برخلاف بسیاری از موجودات خیالی که اغلب محصول خرافات، دین و مذهب‌های مختلف و ترس‌های انسان هستند، پیشینه و تاریخ دارند. ایده بازگشت مردگان از گور و حمله به انسان‌ها جهت تغذیه آن‌ها در داستان‌ها و افسانه‌های چندهزارساله وجود داشته است. یونانیان باستان به نظر می‌رسد اولین تمدنی بوده‌اند که ترس از مردگان از گور برخاسته را داشته‌اند. گزارش‌ها و شواهدی از باستان شناسان مختلف ثبت شده است که قبرهایی قدیمی را یافته‌اند که حاوی اسکلت‌هایی بوده که با اجسام سنگین و سنگ‌های بزرگی پر شده‌اند. زامبی (فرانسوی‌هائیتی: Zombi، هائیتی کریول: Zonbi) به معنای «بردگی»، قرن‌ها در منطقه هائیتی واقع در دریای کارائیب وجود داشته و احتمالا در قرن ۱۷ میلادی خلق شده است. زمانی که بردگان آفریقای غربی به طرز وحشیانه‌ای برای کار برروی مزارع نیشکر هائیتی به کار برده می‌شدند. طبق برخی از گزارش‌ها زندگی زامبی در واقع نمادی از وضعیت اسفناک برده‌داری بوده است.

zombie زامبی

طرحی از یک زامبی در کشت‌زار نیشکر

وودو (Voodoo) آیینی است که در غرب آفریقا و مناطقی نظیر هائیتی یافت ‌می‌شود. بسیاری از کسانی که هم‌اکنون از این مذهب پیروی می‌کنند، بر این باورند که زامبی‌ها افسانه‌ای بیش نیستند اما برخی باور دارند زامبی‌ها افرادی هستند که توسط اشخاصی جادوگر با نام «Boker» احیا می‌شده‌اند. این افراد با استفاده از گیاهان مختلف، ماهی، بخش‌های مختلف حیوانات نظیر استخوان و دیگر اشیاء برای ساخت معجون زامبی‌ساز استفاده می‌کرده‌اند. همچنین داستان‌هایی در فرهنگ بومی هائیتی وجود دارد که خبر از استفاده از جادوی سیاه برای برگرداندن افراد از مرگ می‌دهد. شواهد نشان می‌دهد که معجون ذکر شده حاوی مقادیری از تترودوتوکسین و نوروتوکسین بوده است. موادی که حتی مقدار کم آن اثرات شدیدی بر سیستم عصبی بدن و مواردی نظیر اختلال در راه رفتن، پریشانی ذهنی و مشکلات تنفسی می‌شود. دوزهای بالای تترودوتوکسین می‌تواند منجر به کما شود و باعث شود که فرد مرده به نظر برسد و دفن شود و سپس جان سالم در ببرد و از گور بیرون آید. از آن زمان تاکنون شواهد مختلفی مبنی بر بازگشت مردگان ثبت شده است اما هیچکدام تایید نشده‌اند. در هر صورت به طور قطعی می‌توان گفت در آن زمان از موادی استفاده می‌شده است تا از افراد برای برده‌داری استفاده شود و آن افراد را فارغ از زنده یا مرده بودنشان زامبی نامیده‌اند. جالب است بدانید که در هائیتی قانونی وجود دارد که تبدیل کردن افراد به زامبی را غیرقانونی خوانده است. قانونی که در واقع همان نفی برده‌داری است.

زامبی

ورود زامبی‌ها به سینما

در باب اولین فیلمی که زامبی را وارد صنعت سینما کرد، اختلافاتی در بین منتقدان و طرفداران وجود دارد. عده‌ای بر این باورند که فیلم Frankenstein 1931 اولین تفسیر بزرگ سینما از یک زامبی است. در هرصورت ماری شلی نخستین کسی بود که ایده زنده شدن یک جسد را به وسیله علم در قالب یک رمان بیان کرده بود، حال چه هیولای او زامبی محسوب شود یا نه. به صورت کلی اما تقریبا بیشتر طرفداران زامبی بر این باورند که فیلم White Zombie 1932 اولین فیلمی است که زامبی را وارد سینما کرد.

White Zombie 1932 زامبی

White Zombie 1932

در این فیلم همانطور که انتظار می‌رفته از فرهنگ هائیتی الهام گرفته شده است. داستان روایتگر زوجی است که از هائیتی دیدن می‌کنند، جایی که قصد دارند ازدواج کنند. صاحب یکی از کشتزارها به زن داستان علاقه پیدا می‌کند و به یکی از اساتید جادوگری وودو کمک می‌کند تا زن را تبدیل به زامبی کند. درواقع اولین فیلم زامبی، یک آیین مذهبی را هسته اصلی خود قرار داده بود. فیلم که از موفقیت نسبتا خوبی برخوردار شد در ادامه پایه گذار فیلم‌های زامبی در دهه ۳۰ و ۴۰ شد و در آن زمان تعداد قابل توجهی فیلم‌ با محوریت زامبی ساخته شد که از آن‌ها می‌توان Ouanga 1936 را نام برد. فیلم‌هایی که البته بیشتر آن‌ها فرهنگ وودوهای هائیتی را در داستان خود به کار برده بودند و یا از جادو برای ایجاد زامبی استفاده شده است. فیلم I Walked with a Zombie 1943 روایتگر پرستار سفیدپوستی است که به کارائیب می‌رود و مجموعه‌ای از توهماتی ابتدایی در مورد زامبی دارد. این فیلم به دلیل پرداخت به وحشت روانشناختی ناشی از وودو متفاوت و قابل توجه محسوب می‌شود. با تغییر سیاست‌های آمریکا این موجودات نمادهای مختلفی را دریافت کردند. با شروع دهه چهل میلادی زامبی‌ها از قالب یک آیین قدیمی هائیتی به یک پدیده فرهنگی گسترده در آمریکا تبدیل شده و حتی در آهنگ‌ها و رادیو استفاده می‌شده‌اند. جالب است بدانید در آن زمان حتی یک نوع نوشیدنی با نام زامبی تولید شده است که تا هم‌اکنون نیز استفاده می‌شود. این خود نشانی از عمق ورود زامبی به فرهنگ عامه است. آن زمان نیز موارد بزرگی برای ترسیدن وجود داشته است که جنگ جهانی دوم، کشتارهای جمعی و مواردی نظیر بمب اتمی از نظایر آن است. درواقع زامبی ها به بخشی جدایی ناپذیری از نحوه برخورد آمریکایی ها با این ترس‌ها تبدیل شده بودند و تاثیر آن را در فیلم‌ها می‌توان دید. برای مثال در فیلم ۱۹۴۳ Revenge of the Zombies یک پزشک شرور را مشاهده می‌کنیم که یک ارتش از زامبی‌ها را ایجاد می‌کند تا پیروزی نازی‌ها را تضمین کند یا در فیلم Creature With the Atom Brain 1955 که روایتگر یک دانشمند نازی است که قصد دارد با استفاده از تشعشعات اتمی جسدها را زنده کند. درواقع هرنوع ترسی که در آن زمان ایجاد شده در قالب زامبی دوباره متولد می‌شده است و حتی زمانی که آمریکا رقابت فضایی را در اواخر دهه پنجاه به روسیه واگذار کرد، زامبی به عنوان شیوه‌ای برای بیان ترس آمریکایی‌ها از ازدست‌دادن زمین در مرز فضایی  و ترس از خود فضا به کار گرفته شدند. در اواسط تا اواخر دهه ۱۹۶۰، آشفتگی های جدیدی در ایالات متحده به وجود آمد و با آن زامبی مدرن نیز پا به عرصه گذاشت.

George A. Romero

پدیده‌ای به نام جرج اندرو رومرو

با ورود رومروی مرحوم به عرصه سینما ژانر زامبی دستخوش تغییراتی انقلابی شد. زمانی که تلویزیون آمریکا تمرکز خود را برروی پخش اخبار شورش‌های نژادی در شهرهای مختلف و جنگ ویتنام گذاشته بود، رومرو فیلمی را ساخت که فیلم‌های زامبی محور را به طور کلی تغییر داد، به شیوه‌ای که هم‌اکنون می‌شناسیم. فیلم Night of the Living Dead 1968 با یک زن جوان به نام باربارا شروع می‌شود که به قبرستان آمده تا حلقه گلی بر روی قبر پدربزرگش بگذارد. زامبی‌ها تلوتلوخوران جلو می‌آیند و او می‌دود و به یک خانه روستایی پناه می‌برد. در اینجا او با یک مرد سیاه‌پوست به نام بن و گروه کوچکی از بازماندگان دیگر رو به رو می‌شود که حالا همگی قصد نجات جان خود را دارند. رومرو در این فیلم زامبی‌ها را به انسان‌ها نزدیک کرد و ایده زامبی را ملموس‌تر و ترسناک تر از همیشه نشان داد. لاجر لاکورست در کتاب خود (Zombies: A Cultural History) بیان کرده که این فیلم واکنشی مستقیم به رویدادهای فرهنگی بوده است. فیلم در آن زمان یک عنوان انقلابی محسوب می‌شد که تعداد عظیمی از زامبی‌ها را به نمایش می‌گذاشت و نمایی از یک آخرالزمان قریب‌الوقوع را ارائه می‌داد. حتی با وجود این که اولین شروع کارگردانی رومرو موفقیت‌آمیز بود و خیلی زود به عنوان یک نمونه کلاسیک ترسناک شناخته شد، زیرژانر زامبی در آن زمان کشش زیادی به دست نیاورد.

night of the living dead

Night of the Living Dead 1968

در دهه‌های هفتاد و هشتاد درحالی که به سیاهچال بودجه‌های کم سقوط می‌کردند، رومرو این بار با فیلم شاهکار Dawn of the Dead 1978 این ژانر را به عنوان یک شکل قدرتمند از تفسیر اجتماعی مجدداً معرفی کرد. فیلمی که چه از نظر منتقدین و چه هوادارن به موفقیتی عالی دست پیدا کرد و بسیاری هنوز معتقدند که این اثر بهترین فیلم زامبی محور تاریخ سینماست. طلوع مردگان یک ترکیب کامل از وحشت، بازیگری عالی، شخصیت پردازی باکیفیت و تفسیری برجسته از اجتماع است. تفسیری که اشاره به ایدلوژی کاپیتالیسم دارد. درنهایت دروصف رومرو می‌توان گفت که در فیلم‌هایش از زامبی‌ها در پس‌زمینه داستان استفاده می‌کند تا به تفسیر رویدادهای اجتماعی بپردازد و واکنش انسان‌ها را در مواقع بحرانی زیر ذره بین می‌برد. این نوع نگرش او در فیلم‌های شاهکاری که ساخته او را به پدر فیلم‌های زامبی محور تبدیل کرده است. کارگردانی که بیشتر از هرکس دیگری در رابطه با این موجودات مخوف محتوا تولید کرده است.

zombie

زامبی‌ها در دهه ۸۰ و ۹۰

در اوایل دهه هشتاد میلادی ترس از سرایت بیماری در آمریکا فراگیر شده بود. ابولا و ایدز بیش از پیش شیوع پیدا کرده بودند و باز هم مثل گذشته این ترس‌ها در زامبی ادغام شدند. سرایت بیماری طولی نکشید که به صف‌های وودو و تشعشعات اتمی پیوست تا توضیحی دیگر در مورد چگونگی تجدید حیات زامبی ها داده شود. در دهه هشتاد ژانر کمدی‌ترسناک بیش از پیش مورد استفاده فیلم‌سازان قرار گرفته بود که البته زامبی‌ها هم ازین نوع فیلم‌ها در امان نبودند. دهه هشتادی که زمان فیلم‌های ترسناک اسلشری نیز بود. گنجاندن یک حس تاریک طنز برای مدتی مترادف با استفاده از زامبی‌ها شده بود و سینماگران ایده زامبی‌ها را کمتر و کمتر جدی می گرفتند. رومرو بار دیگر با فیلم Day of the Dead 1985 به میدان آمد. فیلمی که فروش نسبتا خوبی را تجربه کرد و برای مدتی طولانی آخرین قسمت از سه‌گانه «مردگان زنده» محسوب می‌شد. فیلمی با داستانی پر از تعلیق و با موضوعات اجتماعی دیگر که البته به نظر نمی‌رسید مردم به اندازه فیلم طلوع مردگان آن را دوست داشته باشند و صدالبته حضور شخصیت‌های اسلشری نظیر جیسون وورهیز و … باعث شده بود زامبی‌ها مقداری محبوبیت خود را از دست رفته ببینند.

دهه نود بدترین زمان برای زامبی‌ها محسوب می‌شود و به نظر می‌رسد در طول تاریخ کمترین توجه را در این دهه تجربه کرده‌اند. درحالی که تلاش‌هایی در این زیرژانر صورت گرفت اما با موفقیت همراه نبود. شکست‌های تجاری بازسازی فیلم کلاسیک رومرو توسط تام ساوینی با نام Night of the Living Dead 1990 و فیلم Braindead 1992 اثر پیترجکسون نوید این موضوع بودند. حتی در میانه دهه نود شخصیت‌های فیلم‌های ترسناک اسلشر نیز در حال محو شدن از کانون توجه بودند. دهه نود درکل بخش خوبی از تاریخ زامبی به شمار نمی‌آید. البته یکی از دلایل اصلی این موضوع انتشار فیلم‌های عالی در ژانر تریلر به خصوص زیرژانر تریلر‌ روان‌شناختی بود که آن دهه را به نوعی به تسخیر خود درآورده بودند.

modern zombie

زامبی‌های مدرن

درحالی که در دهه نود همه چیز به ضرر زامبی‌ها تمام شد، سال ۲۰۰۲ به یک جهش برای این موجودات بدل شد. دو فیلم Resident Evil 2002 و ۲۸ روز بعد با استفاده از فرمول زامبی به بمب‌های باکس آفیس در آن سال تبدیل شدند. زامبی‌ها حالا دوباره مهمان چشم‌های مردم شده بودند. هرساله فیلم‌های جدیدی از زامبی تولید شد و این موج جدید باعث ایجاد نوآوری‌های جالبی نیز شد. ادگار رایت با عرضه Shaun of the Dead 2004 ادای احترامی به جورج رومرو با چاشنی طنز کرد. در اواسط دهه ۲۰۰۰، اکثر فیلم‌های زامبی محور فارغ از کیفیتشان با رده بندی سنی R عرضه شدند. با عرضه بازسازی شاهکار طلوع مردگان در سال ۲۰۰۴ توسط زک اسنایدر حال زامبی‌ها دیگر آن لاشه متحرک قدیمی نبودند و بلکه به دوندگانی دیوانه و ترسناک‌تر تبدیل شده بودند. البته که اسنایدر اولین کسی نبود که از زامبی‌های سرعتی استفاده ‌می‌کرد. آن‌ها قبلا در سری Return of the Living Dead دیده شده بودند. این سبک از دویدن درنهایت به فرنچاز Resident Evil و چند فیلم دیگر وارد شد. این تغییر البته تاثیری بر رومرو نگذاشت و او باری دیگر با فیلم Land of the Dead در سال ۲۰۰۵ بازگشت و سطح جدیدی را به فرمول این گونه فیلم‌ها تزریق کرد. سطحی که در بازی مشهور و موفق The Last Of Us رگه‌هایی از آن دیده می‌شود. در سال ۲۰۰۷ اما اتفاقاتی که به نظر نشان از تغییر سلیقه مردم عام می‌داد. در آن سال سه فیلم زامبی وجود داشت که نوید بازگشت به گیشه فروش را نشان می‌داد. دوتا از آن‌ها Grindhouse’s Planet Terror  و دنباله فیلم زامبی دنی بویل با نام ۲۸ هفته بعد بود که هردوی آن‌ها فروش چندان خوبی را تجربه نکردند اما اکشن آخرالزمانی و زامبی‌گونه‌ی ویل اسمیت با نام I Am Legend که فروش بی‌سابقه‌ای در این زیرژانر تجربه کرد و نوآوری‌های جالبی داشت و اولین فیلمی بود که در واقع از جلوه‌های ویژه کامپیوتری برای ساخت زامبی‌هایش استفاده کرده بود. درگذشته زامبی‌ها با استفاده از گریم ساخته می‌شدند و محبوبیت CGI روبه‌روز درحال بیشتر شدن بود و استفاده از آن در این زیرژانر محبوب دور از انتظار نبود. دومین تاثیری که روی این زیرژانر توسط این فیلم گذاشته شد، استفاده از رده بندی سنی PG-13 که البته هرچند بی سابقه نبوده اما موفقیت مالی این فیلم بدون استفاده از خونریزی‌های زیاد و … به همراه CGI ها مسیر چگونگی ساخت فیلم‌های زامبی را تغییر دادند

.CGI

از نظر حمایتی نیز فیلم‌های هیولامحور با درجه سنی R با کاهش روبرو بوده‌اند و PG13 ها قلاب خود را به بدنه این زیرژانر فرو کرده‌اند. اگر چه سریال عالی (حداقل درچند فصل اول) The Walking Dead محصول شبکه AMC که از سال ۲۰۱۰ درحال پخش است از زامبی‌هایی که با استفاده از گریم تولید شده‌اند استفاده می‌کند و در خون و خونریزی ترسی ندارد، در سینما کمتر شاهد این موارد هستیم. در طول هفت یا هشت سال، هالیوود به طور خاص مصمم شد که فرمول زامبی وارد دنیایی شود که برای بینندگان جوان‌تر مناسب‌تر باشد. ۲۰۱۳ میزبان فیلم‌هایی نظیر World War Z بود که با بودجه بی‌سابقه خود در این زیرژانر و رده بندی PG13 یکی از پرسروصداترین فیلم‌های هالیوود شد. درنهایت چیزی که اما اهمیت دارد کیفیت فیلم است فارغ از رده بندی سنی یا … . کیفیتی که در فیلم‌های Train to Busan 2016 می‌توان پیدا کرد. در فیلم‌های زامبی اولیه، گروه‌های کوچکی از بازماندگان گرد هم جمع می‌شدند تا شانس زنده ماندن آن‌ها افزایش یابد. حال در فیلم‌های آخرالزمانی زامبی‌محور اتحاد جهانی دیگر به دلیل بسیاری از اعتقادات مختلف ممکن نیست. جهان تکه‌تکه شده‌است و همگی اصرار دارند که جان سالم به در ببرند به روش و شرایط خودشان. بیشتر از زامبی‌ها، عامل واقعی مرگ و نابودی، بقیه جناح‌های انسانی هستند که باهم بر سر منابع محدود مبارزه می‌کنند و بدین ترتیب زامبی‌ها عمیق‌ترین ترس ما را در معرض نمایش قرار می‌دهند: یکدیگر.

آمار

آمار در سال ۲۰۱۶ به ثبت رسیده است

در طول ۸۰ سال فیلم‌سازان کشور‌های مختلف آیین باستانی هائیتی را تغییر داده و آن را تبدیل به موجودی ترسناک کرده‌اند. موجوداتی که اگر به روند آن‌ها نگاه کنیم پر از نمادسازی‌ها و تاریخ هستند و درپس هر یک از فیلم‌هایشان چیزی نهفته است. هرچند آن‌ها اکنون واقعا کسی را نمی‌ترسانند. بیشتر نمونه‌ها که در رسانه‌های امروز یافت می‌شوند، دیگر تلاش نمی‌کنند که هراسی با استفاده از این موجودات ایجاد کنند و حالا با استفاده از لحن بسیار سبک‌تر بیشتر به نبرد بین بازمانده‌ها برسر غذا می‌پردازند اما شاید تنها چیزی که در طی این سال‌ها تغییر نکرده این است که زامبی‌ها تاریک‌ترین وجه‌های انسان‌ها را به نمایش می‌گذارند و حین انجام آن این سوال را برای ما ایجاد می‌کنند که منظور از انسان بودن چیست.

۲ دیدگاه ها

  1. سلام
    هرچی بگم از خوبیه این مقاله کم گفتم
    خودم تا به الان به دنبال تاریخچه و ماهیت وجودی زامبی نرفته بودم و مثل هرچیزی که دیدم، گفتم خب اینا هم یهو اضافه شدن دیگه
    نویسنده خیلی خوب توضیح داده بود به خصوص اونجایی که تاریخچه رو بیان کرد که کلمه زامبی از کجا نشات گرفته و چی شده که وارد سینما و صنعت بازی سازی شده
    ممنونم از این مطلب عالیتون

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شکلک‌ها

SmileBig SmileGrinLaughFrownBig FrownCryNeutralWinkKissRazzChicCoolAngryReally AngryConfusedQuestionThinkingPainShockYesNoLOLSillyBeautyLashesCuteShyBlushKissedIn LoveDroolGiggleSnickerHeh!SmirkWiltWeepIDKStruggleSide FrownDazedHypnotizedSweatEek!Roll EyesSarcasmDisdainSmugMoney MouthFoot in MouthShut MouthQuietShameBeat UpMeanEvil GrinGrit TeethShoutPissed OffReally PissedMad RazzDrunken RazzSickYawnSleepyAlienAngelClownCowboyCyclopsDevilDoctorFemale FighterMale FighterMohawkMusicNerdPartyPirateSkywalkerSnowmanSoldierVampireZombie KillerGhostSkeleton